Η παρέμβαση της Β. Κιντή στη συζήτηση της 2/10 για την Παιδεία και την Έρευνα
 |
ΑΦΙΕΡΩΜΑ |
 |
Παιδεία και Έρευνα
< Δελτία Τύπου
< Ρεπορτάζ
< Σκέψεις - Παρεμβάσεις
Στον πολύ λίγο χρόνο για σχολιασμό θα ήθελα να πω 3 πράγματα εν συντομία:
1. Το πρώτο είναι ότι το κείμενο του Λευτέρη Παπαγιαννάκη μας επιτρέπει να ξεφύγουμε από τη συνθηματολογία που κυριαρχεί για τα Πανεπιστημιακά πράγματα επί πολλά χρόνια και να συζητήσουμε επί της ουσίας. Σήμερα δεν συζητάμε αλλά χρησιμοποιούμε λέξεις- συνθήματα που ενισχύουν μια ασαφή και αόριστη ρητορική και συσκοτίζουν την ουσία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η χρήση της λέξης ‘δημόσιο’ σχετικά με τη δυνατότητα ίδρυσης μη κρατικών πανεπιστημίων. Είναι μια λέξη- σύνθημα που όλοι τη διεκδικούν, αρκετές φορές υποκριτικά ή συνειδητά παραπλανητικά, ενώ της δίνουν σημασίες που εκτείνονται από το στενά κρατικό ίδρυμα έως την αμιγώς κερδοσκοπική επιχείρηση που εισάγεται στη δημόσια αγορά του χρηματιστηρίου
Η συνθηματολογία όπως ξέρουμε είναι γενικώς κακό πράγμα. Στα Πανεπιστήμια όμως είναι ακόμη πιο κακό διότι υποτίθεται ότι εδώ είναι ο κατεξοχήν χώρος όπου τα πάντα, και κυρίως οι κοινοτοπίες και τα κλισέ, μπορεί και πρέπει να αμφισβητηθούν, να ανατραπούν και να διαλυθούν. Αλλά η συνθηματολογία είναι ακόμη χειρότερη στη συγκεκριμένη συγκυρία διότι επιτρέπει να τελματώνεται και να παγιώνεται πίσω της μία κατάσταση που δεν θίγεται και δεν έρχεται στο φως. Έχει επιλεγεί για την άσκηση πολιτικής, ένας μαξιμαλιστικός, ιδεολογικός λόγος ο οποίος αφενός παραπέμπει την οποιαδήποτε σοβαρή αλλαγή στις ελληνικές καλένδες εν ονόματι των αυθεντικών και άριστων λύσεων και αφετέρου, δημιουργεί ένα προπέτασμα ομοφωνίας πίσω από το οποίο βολεύονται αυτοί που παρασιτούν στο σώμα του Πανεπιστημίου. Πίσω από τη ριζοσπαστική και μαχητική επιφάνεια της ψιλής πολιτικής στοιχίζονται όχι μόνο οι καθ’ ομολογίαν ριζοσπάστες αλλά και αυτοί που, όπως γράφει ο Λευτέρης Παπαγιαννάκης στο κείμενό του, συγκροτούν «νέα μπλοκ ισχύος τα οποία συντηρούν ανεπίτρεπτες σχέσεις εξουσίας και συναλλαγής, προάγουν επιμέρους συμφέροντα και διαβρώνουν τις αρχές της διαφάνειας, της αξιοκρατίας και του ακαδημαϊκού ήθους γενικά.»
2. Το δεύτερο σημείο είναι το εξής: Η εκτίμησή μου είναι ότι, παρά την κινητικότητα των τελευταίων μηνών, δεν υπάρχει πνεύμα μεταρρυθμίσεων και αλλαγών στα Πανεπιστήμια. Οι κινητοποιήσεις έχουν συνήθως αμυντικό χαρακτήρα ενώ πολλές από τις διεκδικήσεις ανάγονται τελικώς στο αίτημα για μεγαλύτερη χρηματοδότηση. Είτε το θέλουμε είτε όχι, η εικόνα που έχει η κοινωνία για το πανεπιστήμιο και τους πανεπιστημιακούς είναι ότι δεν θέλουν ν’ αλλάξουν και αυτή η εικόνα, ισχυρίζομαι, ανταποκρίνεται στο τι συμβαίνει και μέσα στους πανεπιστημιακούς χώρους. Η έλλειψη πνεύματος αλλαγής έχει ως αποτέλεσμα κάθε απόπειρα μεταρρύθμισης να γίνεται από τα πάνω, είτε αυτό το πάνω είναι το Υπουργείο, είτε η ευρωπαϊκή ένωση είτε οι σοφοί. Έρχεται το Υπουργείο και λέει, πρέπει να αλλάξετε και θα σας αλλάξω τα φώτα, αλλά κι αυτό όσο με παίρνει πολιτικά. Αυτός είναι αυταρχισμός. Έρχεται η ευρωπαϊκή ένωση και λέει πρέπει να ευθυγραμμιστείτε κι αυτό είναι αποτελεσματικότητα και ρεαλισμός. Έρχονται οι σοφοί και λένε αυτό είναι το θεωρητικά και πρακτικά σωστό κι αυτό λέγεται ορθολογισμός. Αλλά όσο δεν υπάρχει η υποδοχή της αλλαγής εντός των Πανεπιστημίων, και κυρίως εντός του διδακτικού προσωπικού, για να επιβάλλει το πνεύμα της, κάθε απόπειρα μεταρρύθμισης από τα πάνω, όσο καλή κι αν είναι, δεν πρόκειται να βελτιώσει τα πράγματα σοβαρά διότι όσοι δεν θέλουν να τα αλλάξουν, θα βρουν τρόπους, με περισσότερη ή λιγότερη δυσκολία, να παρακάμψουν, να παραβλέψουν ή να αδρανοποιήσουν διατάξεις, προβλέψεις και ασφαλιστικές δικλείδες. Παραδείγματα μπορεί να σκεφτεί ο καθένας μόνος του πολλά. Γι’ αυτό λέω ότι αυτό που προέχει είναι να καλλιεργηθεί το πνεύμα και το αίτημα της αλλαγής και της μεταρρύθμισης στα Πανεπιστήμια, να πούμε δηλαδή δυνατά τι δεν μας αρέσει.
Δύο αντιρρήσεις θα μπορούσαν να προβληθούν σ’ αυτή την τακτική: Η μία λέει ότι αν το κάνουμε αυτό θα συμβάλουμε στην απαξίωση του δημόσιου Πανεπιστημίου. Πράγματι το Υπουργείο χρησιμοποιεί στοιχεία απο τη ζωή στο Πανεπιστήμιο που είναι για όλους, ή σχεδόν όλους, ενοχλητικά για να το δυσφημεί, νομιμοποιώντας έτσι άλλες ανομολόγητες (ή και ομολογημένες) στοχεύσεις και αναλαμβάνοντας στη συνέχεια ρόλο τιμωρού ή δήμιου. Εγώ ισχυρίζομαι ότι εμείς πρώτοι πρέπει να αναδείξουμε τα προβλήματα του Πανεπιστημίου (και δεν εννοώ μόνο τη χαμηλή χρηματοδότηση) γιατί εμείς ενδιαφερόμαστε πριν απ’ όλους για να λυθούν. Όχι γιατί είμαστε πιο ευαίσθητοι από άλλους, αλλά γιατί θέλουμε να αναλάβουμε την ευθύνη. Για τους περισσότερους από εμάς που είμαστε σήμερα εδώ, η δουλειά στο Πανεπιστήμιο δεν είναι απλώς ένα επάγγελμα. Αγαπάμε την έρευνα και τη διδασκαλία και αισθανόμαστε τυχεροί που μπορούμε να κάνουμε αυτή τη δουλειά. Αλλά η κατάσταση μας αποκαρδιώνει και αργά ή γρήγορα, ανάλογα με τις αντοχές του καθενός, παραδινόμαστε κι εμείς στην αδράνεια, αποσυρόμαστε σε έναν ιδιωτικό και ίσως ιδιοτελή χώρο και προσαρμοζόμαστε σ’ αυτό που θα προξενήσει τις λιγότερες τριβές και τη μικρότερη βλάβη σε μας ως πρόσωπα. Νομίζω πρέπει να αντιδράσουμε, να πούμε τι μας ενοχλεί. Δεν μπορούμε να περιμένουμε την άριστη λύση του απώτερου μέλλοντος ενώ εν τω μεταξύ τα πράγματα επιδεινώνονται, τουλάχιστον σε κάποιες πτυχές. Πρέπει εμείς ως πανεπιστημιακή κοινότητα να θέσουμε την ατζέντα των αλλαγών, τόσο για να επιτελέσει το Πανεπιστήμιο τον ρόλο του όσο και για να αισθανόμαστε στην καθημερινή μας ζωή την ικανοποίηση ότι δεν διεκπεραιώνουμε απλώς μια δουλειά υπό την επιτήρηση άλλων αλλά ότι κάνουμε το καθήκον μας το οποίο δεν αντιλαμβανόμαστε ως εξωτερικό καταναγκασμό αλλά ως αυτόνομη ανάληψη ευθύνης.
Η δεύτερη αντίρρηση, που θα μπορούσε να θεωρηθεί μια παραλλαγή της πρώτης, λέει ότι δεν χρειάζεται να γκρινιάζουμε γιατί τα Πανεπιστήμια είναι μια χαρά, πολύ καλύτερα απ’ ό,τι λέγεται και αφήνεται να εννοηθεί, παρότι ασφαλώς υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης αν αποκτήσουν μεγαλύτερη αυτοτέλεια και χρηματοδοτηθούν. Δεν αντιλέγω. Πράγματι, από την εποχή της μεταπολίτευσης το Πανεπιστήμιο έχει βελτιωθεί. Έχουν περάσει πάνω από 30 χρόνια, έχει καταργηθεί ή έδρα, έχουν έρθει νέοι επιστήμονες, υπάρχει μεγαλύτερη κινητικότητα και επικοινωνία με τον έξω κόσμο. Αλλά στα Πανεπιστήμια υπάρχουν πολλά στραβά και αντί να ωραιοποιούμε την κατάσταση αμυνόμενοι θα ήταν καλύτερα να δούμε κατάματα την αλήθεια. Είναι σωστό ότι εμείς ξέρουμε από μέσα πώς έχουν όντως τα πράγματα, αλλά δεν μπορεί ολόκληρη η κοινωνία να έχει πέσει θύμα παραπληροφόρησης για το τι συμβαίνει εντός των Πανεπιστημίων. Ενδιαφέρεται για τα Πανεπιστήμια, αγωνιά να στείλει τα παιδιά της εκεί, παρακολουθεί και γνωρίζει αρκετά απ’ όσα συμβαίνουν. Πιστεύω πως πρέπει να δούμε το κείμενο του Λευτέρη Παπαγιαννάκη ως ένα κείμενο που έρχεται ακριβώς να συνοψίσει τα ανοιχτά ζητήματα, να δείξει έναν προσανατολισμό και να μας καλέσει να συζητήσουμε, να διαφωνήσουμε, να τσακωθούμε. Έρχεται πιστεύω να καλλιεργήσει αυτό που ονόμασα προηγουμένως πνεύμα αλλαγής και όχι να μας πει «θεωρητικά» τι είναι σωστό να γίνει.
3. Τα δύο πρώτα στοιχεία που έθιξα αφορούν την πολιτική: να μην μιλάμε με συνθήματα και να αναλάβουμε εμείς την ευθύνη της αλλαγής. Αλλά ποιας αλλαγής; Στο τρίτο και τελευταίο αυτό σημείο θα προσπαθήσω να υπεισέλθω κάπως στην ουσία. Κατά τη γνώμη μου το βασικό πρόβλημα στα Πανεπιστήμια, το οποίο ασφαλώς συμπλέκεται με πολλά άλλα, είναι αυτό που θα ονομάσω έλλειψη ουσίας. Θα προσπαθήσω να εξηγήσω τι εννοώ. Αν δεχθούμε ότι μεταξύ των στόχων του Πανεπιστημίου είναι η παραγωγή και η μετάδοση της γνώσης τότε, το σημερινό Πανεπιστήμιο δεν προάγει τους στόχους αυτούς με συστηματικό τρόπο. Δηλαδή, η παραγωγή και η μετάδοση γνώσης που υπάρχει, οφείλεται περισσότερο στον «πατριωτισμό» ορισμένων ή ίσως στην ιδιοτέλεια ορισμένων άλλων και όχι σε μια συστηματική προσπάθεια των ιδρυμάτων να κατακτήσουν συγκεκριμένους στόχους οι οποίοι να υπηρετούν τα ιδρύματα και την κοινωνία. Η κοινωνία και η πολιτεία δεν επενδύουν στο Πανεπιστήμιο με τρόπο που να δείχνει ότι περιμένουν κάτι από αυτό. Δεν περιμένουν να δώσουν οι απόφοιτοι του Πανεπιστημίου ώθηση στην οικονομία –αυτό είναι γνωστό-, δεν περιμένουν να έχουν μορφωθεί και να έχουν αναπτύξει κριτική σκέψη πράγμα που θα βοηθούσε τη δημοκρατία. Το μόνο που περιμένουν είναι να πάρουν οι φοιτητές ένα χαρτί, το πτυχίο τους για να καλυφθούν τυπικά ορισμένες ανάγκες, κυρίως του δημόσιου τομέα. Υπ’ αυτή την έννοια υπάρχει πλήρης αντιστοίχηση με την αγορά, αλλά είναι μία ισορροπία μιζέριας. Από το γυμνάσιο και μετά, δηλαδή στο Πανεπιστήμιο και στο Λύκειο, η γνώση παύει να είναι αυτοσκοπός και γίνεται μέσον (οπότε δεν είναι γνώση αλλά μόνο σωρός πληροφοριών) για να μπορέσουν οι μαθητές, και οι φοιτητές, να διέλθουν όλα τα στάδια μέχρι την απόκτηση του πτυχίου. Η πολιτεία δεν ενδιαφέρεται να μάθουν οι μαθητές του Λυκείου και οι φοιτητές, και οι φοιτητές με τη σειρά τους επίσης δεν θέλουν να μορφωθούν ουσιαστικά – δεν το χρειάζονται για να πάρουν πτυχίο. Αυτό σημαίνει ότι η εκπαιδευτική διαδικασία εκπίπτει σε μια επίφαση εκπαίδευσης. We go through the motions -που λένε στα αγγλικά-, αλλά δεν υπάρχει ουσία. Οι συνέπειες είναι πολλές και γνωστές: η έμφαση στις εξετάσεις και η αδιαφορία για τα μαθήματα, το πώς συγκροτείται το πρόγραμμα σπουδών (γιατί πρέπει, π.χ., οι φοιτητές να διδάσκονται ό,τι ειδικό μάθημα αντιστοιχεί στις στενές ειδικότητες των καθηγητών οι οποίοι θέλουν να καλύψουν την υποχρέωση διδακτικού έργου; Γιατί να μην διδάσκονται οι φοιτητές λιγότερα μαθήματα σε μικρές ομάδες από το επιπλέον ΔΕΠ;). Άλλες συνέπειες είναι το καθεστώς των συγγραμμάτων, η έλλειψη χρηματοδότησης για έρευνα και βιβλιοθήκες που βρίσκονται σε αχρηστία, ο τρόπος πρόσληψης και προαγωγής του ΔΕΠ σε πάρα πολλές περιπτώσεις. Ένας καθηγητής αρχαίας φιλοσοφίας της Οξφόρδης που παρακολουθεί τα ελληνικά πράγματα μου έλεγε τις προάλλες «είναι ανησυχητικό, δεν φαίνεται να διαβάζει κανείς το έργο των υποψηφίων που προσλαμβάνονται!») Ακόμη και οι μεταπτυχιακοί φοιτητές που γίνονται δεκτοί δεν χρειάζεται να είναι καλοί, όπως έδειξε το παράδειγμα της υπόθεσης Αλεξανδρόπουλου. Και όπως ξέρουμε όλοι, οι εισαγωγικές εξετάσεις δεν είναι παρά ένας μηχανισμός για να κόβονται όσοι δεν χωράνε στα Πανεπιστήμια. Γι’ αυτό και η απομνημόνευση, οι εξεζητημένες ασκήσεις, οι διαφοροποιήσεις σε κλάσματα μονάδων. Δεν ενδιαφέρεται η κυβέρνηση ούτε για τους νεαρούς μαθητές (για τις γνώσεις και την τύχη τους) ούτε για το δυναμικό των Πανεπιστημίων. Έχει τόσους απόφοιτους και τόσες θέσεις, και πρέπει, εντελώς διεκπεραιωτικά, να βρει τρόπους να κόψει όσους δεν χωράνε. Κανένα ενδιαφέρον για την ουσία, τις γνώσεις και τις ικανότητές τους.
Όταν λέγεται ότι η γνώση πρέπει να είναι αυτοσκοπός δεν πρέπει να γίνεται η παρανόηση ότι θα είναι η επιστημονική κατάρτιση υπόθεση μιας αργόσχολης ελίτ ή αριστοκρατίας που δεν περιμένει να ζήσει από αυτό. Αυτοσκοπός σημαίνει ότι η γνώση έχει αξία η ίδια και δεν υποτάσσεται σε υποδεέστερους σκοπούς, όπως να πάρω ένα 5 για να πάρω το πτυχίο μου. Και έχει αξία γιατί μαθαίνοντας αποκτά κανείς ικανότητες που ξεπερνούν αυτό που έχει μάθει.Τα λέω όλα αυτά σε συνέχεια του δεύτερου σημείου της ομιλίας μου που ζητούσε να αναλάβουμε την ευθύνη των αλλαγών. Αυτό σημαίνει να δούμε και να πούμε τι είναι προβληματικό ώστε στη συνέχεια να συζητήσουμε πώς θα μπορούσε να αλλάξει. Το κείμενο του ΛΠ αποτελεί εξαιρετική βάση γι’ αυτή τη συζήτηση όχι μόνο γιατί περιέχει προτάσεις τολμηρές που βασίζονται στη γνώση και στη μακρά εμπειρία πολλών αλλά κυρίως γιατί δεν διαπνέεται από τη αλαζονεία αυτού που έχει τις ορθές λύσεις για όλα τα θέματα.
