Μετά το γαλλικό και το ολλανδικό ΟΧΙ στο Ευρωσύνταγμα, η Αριστερά επαναπαύτηκε στις δάφνες της. Αντί να ανοίξει άμεσα το διάλογο για μια εναλλακτική συνταγματική συνθήκη, βολεύτηκε στην ακινησία. Έτσι, το ευρωπαϊκό κεκτημένο του κοινωνικού κράτους και της δημοκρατίας βρέθηκε ανυπεράσπιστο, με συνέπεια όλο και περισσότεροι ευρωπαίοι πολίτες να θεωρούν την Ε.Ε υπαίτια των αυξανόμενων δυσχερειών που αντιμετωπίζουν. Γιατί το γαλλικό και ολλανδικό ΟΧΙ, εκτός άλλων, υποδήλωναν ότι οι πολίτες δεν έδιναν τη συγκατάθεσή τους για την προώθηση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, εάν αυτή δεν ήταν σαφές ότι εξασφάλιζε και μάλιστα διευρυμένα τις κατακτήσεις του σε εθνικά πλαίσια κοινωνικού κράτους, δηλαδή «την προς τα άνω σύγκλιση και εναρμόνιση». Η εγκατάλειψη μιας τέτοιας προοπτικής αποδυνάμωσε περαιτέρω την Αριστερά και οι ευρωπαίοι πολίτες αναπτύσσοντας αμυντικά αντανακλαστικά, στρέφονται σε όλο και πιο συντηρητικές κατευθύνσεις που εκφράζονται με σαφήνεια και καθαρότητα, όπως συνέβη με την ανάδειξη του Σαρκοζί στην προεδρία της γαλλικής δημοκρατίας. Η Αριστερά δεν μπορεί να νικήσει σε εθνικό επίπεδο. Χωρίς την Ευρώπη δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τις σημερινές προκλήσεις.

Ένα σαφές εναλλακτικό σχέδιο για μια «προς τα άνω σύγκλιση και εναρμόνιση» που θα διαμορφώνει μια κοινωνική, ειρηνική και οικολογική Ευρώπη αποτελεί μονόδρομο για την Αριστερά, καθώς το εθνικό κράτος εμφανίζεται όλο και πιο αποδυναμωμένο απέναντι στις οικονομίες κλίμακας των υπερεθνικών επιχειρήσεων και την ανεξέλεγκτη κυκλοφορία των χρηματοπιστωτικών κεφαλαίων. Όμως και η Ευρώπη χρειάζεται την Αριστερά για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις.

Οι ευρωπαίοι πολίτες εμφανίζονται όλο και πιο σκεπτικιστές, απαισιόδοξοι και επιφυλακτικοί και ενίοτε πλέον εχθρικοί απέναντι σε μια Ε.Ε που τους προκαλεί ανασφάλεια και αβεβαιότητα, καθώς μετά το 1979 – 80 εγκαταλείπεται όλο και περισσότερο η προοπτική της «προς τα άνω σύγκλισης και εναρμόνισης». Η Ενιαία Πράξη, το 1986, και η Συνθήκη του Μάαστριχτ, το 1992, σηματοδοτούν το πέρασμα από την απλή συνύπαρξη εθνικών αγορών στα πλαίσια της ΕΟΚ, στη δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς προϊόντων, κεφαλαίων και υπηρεσιών της Ε.Ε με προεξάρχοντα ρυθμιστικό κανόνα της ευρωπαϊκής οικοδόμησης την αρχή του ανταγωνισμού, που αποτέλεσε τη βάση για την απορρύθμιση και την αποδόμηση των μεγάλων δημόσιων δικτύων και υπηρεσιών (τηλεπικοινωνίες, νερό, ενέργεια, σιδηρόδρομοι, ταχυδρομεία, κλπ). Η δημιουργία της ενιαίας αγοράς συμβαδίζει με μια σημαντική μεταμόρφωση του καπιταλισμού. Έναν καπιταλισμό βασισμένο κυρίως στις εθνικές αγορές, τον διαδέχθηκε ένας έντονα παγκοσμιοποιημένος καπιταλισμός με σημαντική αύξηση των εμπορικών ανταλλαγών εντός μεγάλων περιφερειακών ολοκληρώσεων. Το 80% των εμπορευμάτων που παράγονται στην Ευρώπη διακινούνται και πωλούνται εντός Ευρώπης.

Εάν η πολιτική βούληση για τη δημιουργία της ενιαίας εσωτερικής αγοράς συνοδευόταν από την αντίστοιχη πολιτική βούληση σύγκλισης και σχετικής ομογενοποίησης του ευρωπαϊκού χώρου, με ενίσχυση των διαρθρωτικών ταμείων συνοχής και αντίστοιχες οδηγίες προς τα άνω εναρμόνισης, οι πολίτες θα ήταν λιγότερο επιφυλακτικοί απέναντι στην ΕΕ. Όμως η γενικευμένη φιλελευθεροποίηση συνοδεύεται από πολιτικές που αποβλέπουν μόνο στην εξομοίωση των συνθηκών ανταγωνισμού στα κράτη - μέλη αφήνοντας κατά μέρος τη φορολογία τα εργασιακά και τα κοινωνικά δικαιώματα, εξαίρεση που θα αποδειχθεί ιδιαίτερα σημαντική με τη διεύρυνση του 2004.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η επιλογή της διεύρυνσης με δέκα νέες χώρες εκφράζει την πολιτική βούληση Μετά το γαλλικό και το ολλανδικό ΟΧΙ στο Ευρωσύνταγμα, η Αριστερά επαναπαύτηκε στις δάφνες της. Αντί να ανοίξει άμεσα το διάλογο για μια εναλλακτική συνταγματική συνθήκη, βολεύτηκε στην ακινησία. Έτσι, το ευρωπαϊκό κεκτημένο του κοινωνικού κράτους και της δημοκρατίας βρέθηκε ανυπεράσπιστο, με συνέπεια όλο και περισσότεροι ευρωπαίοι πολίτες να θεωρούν την Ε.Ε υπαίτια των αυξανόμενων δυσχερειών που αντιμετωπίζουνμεταμόρφωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε μια απλή ζώνη ελεύθερων ανταλλαγών. Με δεδομένη πλέον την υπέρμετρη ετερογένεια μεταξύ των κρατών - μελών, οποιαδήποτε διαδικασία και απόπειρα «προς τα άνω σύγκλισης και εναρμόνισης» καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη. Ενδεικτικά, για το εύρος του προβλήματος, να αναφέρουμε ότι το ωριαίο κόστος εργασίας είναι 2,42 ευρώ στη Λετονία, 3,80 ευρώ στην Τσεχία, 4,48 ευρώ στην Πολωνία, 8,98 ευρώ στη Σλοβενία, ενώ είναι 23 ευρώ, κατά μέσο όρο, στην Ευρώπη των δεκαπέντε.

Η « προς τα άνω σύγκλιση και εναρμόνιση» των δικαιωμάτων των ευρωπαίων πολιτών παραπέμπεται έτσι σε ένα ακαθόριστο μέλλον και παραμένει άπιαστο όνειρο για τους κατοίκους της Ένωσης, από τη στιγμή που τα κριτήρια του Μάαστριχτ περιορίζουν ασφυκτικά τα περιθώρια επιλογών άσκησης δημοσιονομικής πολιτικής από τα κράτη - μέλη και από τη στιγμή που οι κυβερνήσεις έχουν επιδοθεί σε έναν ανταγωνισμό για τη μείωση της φορολογίας των επιχειρήσεων, αρνούμενες τη θέσπιση μιας ευρωπαϊκής φορολογίας, κυρίως επί των κεφαλαίων, και συνακόλουθα την ενίσχυση του κοινοτικού προϋπολογισμού.

Απέναντι σε όλα αυτά, η Αριστερά αντί για ένα πειστικό εναλλακτικό σχέδιο, αντί για πρωτοβουλίες για δημόσιο και θεσμικό διάλογο, επέλεξε να απαντήσει αποσπασματικά, και συνεπώς ελάχιστα πειστικά, με διαμαρτυρίες και καταγγελίες, υποστέλλοντας και παραπέμποντας την προώθηση της ευρωπαϊκής ενοποίησης σε ένα γενικό και αόριστο μέλλον. Λησμόνησε και αυτή την "προς τα άνω σύγκλιση και εναρμόνιση" που θα μπορούσε να κινητοποιήσει τους πολίτες και η οποία θα μπορούσε να εκπέμπεται με σαφήνεια από μια εναλλακτική πρόταση ευρωπαϊκής συνταγματικής συνθήκης, οι βασικοί άξονες της οποίας θα αντιμετώπιζαν ταυτόχρονα και τα ζητήματα του δημοκρατικού ελλείμματος και των αναγκαίων θεσμικών μεταρρυθμίσεων, τις διατλαντικές σχέσεις, την κοινή άμυνα, την ασφάλεια, την εξωτερική πολιτική, την πολιτική για τους διεθνείς οργανισμούς και τις διεθνείς σχέσεις της Ένωσης.

Μόνο με τη διαμόρφωση ενός συνολικού εναλλακτικού σχεδίου, δηλαδή με την αποφασιστική συμβολή της στη συνταγματική οικοδόμηση, η Αριστερά μπορεί να επανασυμφιλιώσει τους πολίτες με την Ευρώπη, με μια ΕΕ με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, με βαθιές ρίζες στις αξίες της δημοκρατίας, της ελευθερίας, των δικαιωμάτων και της αλληλεγγύης.

(Περίληψη εισήγησης στην εκδήλωση της ΑΡΣΗ για το μέλλον της Ευρώπης , στο Γκάζι στις 7.5.2007)