1. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση δεν ήταν αρχικά οικονομική επιλογή. Υπήρξε προπολεμικά μια πρόταση κατεξοχήν πολιτική, θεσμική και αμυντική. Και το ίδιο υπήρξαν και οι πρώτες μεταπολεμικές προτάσεις. Μάλιστα, στις αρχές της δεκαετίας του 50, ακόμα και πρόταση για αμυντική ενοποίηση διαμορφώθηκε επίσημα από τη Γαλλία, η οποία όμως ήταν τελικά και η μόνη που την απέρριψε κάτω από την πίεση κομμουνιστών και ντεγκολικών. Αντίθετα, προχώρησαν επιμέρους επιλογές ενοποίησης σε διάφορους οικονομικού τομείς για να καταλήξουν σε μια συνολική Συνθήκη (της Ρώμης). Έκτοτε η Συνθήκη εξελίχθηκε με αλλεπάλληλες αναθεωρήσεις, περιλαμβάνοντας και άλλους τομείς όπως το περιβάλλον, την περιφερειακή σύγκλιση κλπ μέχρι και το ενιαίο νόμισμα και τη νομισματική πολιτική, ενώ παράλληλα η αρχική Κοινότητα αναδεικνυόταν σε Ένωση και επιπλέον διευρυνόταν συνεχώς.

2. Το αίτημα της πολιτικής ενοποίησης δεν απορρίφθηκε ποτέ οριστικά. Παρέμεινε στο δημόσιο διάλογο, απέκτησε και χαρακτηριστικά κινήματος (φεντεραλισμός…), γενικότερα δε είναι στη βάση των προτάσεων για «όλο και στενότερη ένωση» των χωρών μελών και για εκδημοκρατισμό των θεσμών της Ένωσης, ορισμένοι από τους οποίους έχουν καθαρά ομοσπονδιακό (ή υπερεθνικό…) χαρακτήρα. Ήδη και από καιρό η πολιτικοποίηση λειτουργιών της Κοινότητας και μετέπειτα Ένωσης έχει κάνει βήματα, από την άμεση εκλογή από τους πολίτες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και το δικαίωμα του σε «συναπόφαση» σε ορισμένες περιπτώσεις, το δικαίωμα υποψηφιότητας και ψήφου στους πολίτες μιας χώρας μέλους σε όλες τις υπόλοιπες, η λήψη αποφάσεων στο Συμβούλιο με ειδική πλειοψηφία σε ορισμένες περιπτώσεις, έως τη νομοθεσία για τα ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα, τα πρώτα δειλά βήματα κοινής εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής…Πρόκειται για επιμέρους ενοποιητικές προσπάθειες πολιτικού χαρακτήρα αλλά δεν συντίθενται σε ένα πολιτικό υποκείμενο, με ιστορικό σχέδιο, θεσμούς και συνολική θεσμική συγκρότηση, συμμετοχή των πολιτών και συνολική λογοδοσία προς αυτούς, ενιαία παρουσάι και παρέμβαση στον κόσμο…Με αυτήν , την έστω και πολύ γενικά διατυπωμένη έννοια, η πολιτική ενοποίηση θα ήταν επιστέγασμα της έως τώρα οικοδόμησης και της δίνει νόημα και προοπτική. Αν δεν υπάρξει είναι εξαιρετικά αμφίβολο αν μπορεί να μείνει έτσι το οικοδόμημα. Αν οι έως τώρα εκχωρήσεις αρμοδιοτήτων και εξουσιών δεν εγγράφονται στην προοπτική της από κοινού άσκησης τους είναι ευλόγως ανακλητές με την πρώτη κρίση εμπιστοσύνης ή προσφορά άλλων προοπτικών για λύση επιμέρους προβλημάτων των χωρών μελών, όπως ήδη το διαπιστώνουμε…

3. Η πολιτική ενοποίηση αυτή καθαυτή και πέρα από την εσωτερική λογική της έως τώρα ενοποίησης, ανταποκρίνεται στη νέα κλίμακα των προβλημάτων προς επίλυση. Δεν είναι μέρος της παγκοσμιοποίησης, είναι μέρος της απάντησης στις αντιφάσεις της. Μπορεί να είναι πρότυπο οργανικής συνύπαρξης κρατών και λαών και πολιτών που επιτυγχάνεται με ειρηνικά μέσα, συνεχή διαπραγμάτευση και προωθητικούς συμβιβασμούς. Μπορεί, αν έχει επαρκή συνοχή και αυτόνομο ιστορικό σχέδιο να αναδείξει την ενωμένη Ευρώπη σε ένα από τους εταίρους της πολιτικής διακυβέρνησης της παγκοσμιοποίησης, που ήδη διαφαίνεται ως η μόνη ρεαλιστική λύση, εναλλακτική στη σημερινή ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της οικονομίας και της πολιτικής μονομέρειας στις απόπειρες των ΗΠΑ να διαχειριστούν τις αλλεπάλληλες κρίσεις που αυτή η παγκοσμιοποίηση προκαλεί σε όλα τα επίπεδα.

4. Το πέρασμα σε μια συστηματική διαδικασία πολιτικής ενοποίησης αποτελεί προφανώς νέο και ποιοτικό χαρακτηριστικό στην παραδοσιακή πορεία της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να γίνει, από ποιους και πώς. Ένα άτολμο βήμα υπήρξε η σύνταξη του σχεδίου Συντάγματος που σκόνταψε στο «όχι» δύο ιδρυτικών μελών της Ένωσης και έχει ελάχιστες έως μηδενικές πιθανότητες να προχωρήσει έστω κι αν το έχουν ήδη εγκρίνει 18 άλλες χώρες μέλη. Αναπτύχθηκε η άποψη ότι αυτή η αποτυχία οφείλεται στην άρνηση των λαών να δεχθούν την έννοια «Σύνταγμα» και την προτίμηση τους στο δικό τους εθνικό κράτος, στα όρια του οποίου και μόνο έχει νόημα ο ορισμός και η προστασία της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων τους. Είναι αρκετά εντυπωσιακή αυτή η εξύμνηση των αρετών του εθνικού κράτους, το οποίο πράγματι συνδέθηκε με την ανάδειξη και την εξέλιξη της (αστικής μόνο;) δημοκρατίας. Όμως σήμερα το εθνικό κράτος υφίσταται την ισχυρότατη πίεση της παγκοσμιοποίησης, όπως και πολλά από τα κοινωνικά και ακόμη και πολιτικά δικαιώματα των πολιτών. Η απουσία ευρωπαϊκής πολιτικής ενοποίησης δεν «διορθώνει» απολύτως τίποτε σε αυτήν την ιστορικά διαπιστωμένη εξέλιξη. Η παρουσία και ανάπτυξη της μπορεί να ανοίξει νέες προοπτικές και για τα κράτη, μέσα από την από κοινού άσκηση των παραδοσιακών λειτουργιών τους και σε ενιαία διακυβέρνηση τους, και για τους πολίτες μέσα σε ένα νέο πλαίσιο που αντιστοιχεί πιο αποτελεσματικά και πιο πειστικά στη νέα κλίμακα των προβλημάτων και των αντιθέσεων. Μπορεί αυτή η δυνατότητα να μην έπεισε μέρος των πολιτών κάτω από ορισμένες συγκυρίες του ανοίγματος των οικονομιών και της διεύρυνσης της ένωσης, μπορεί και να μην πείθει πολιτικές δυνάμεις, δεν παύει πάντως να είναι η μόνη εναλλακτική πρόταση απέναντι στην προοπτική αντιμετώπισης των παγκόσμιων προβλημάτων και των άμεσων επιπτώσεων τους σε όλα τα εσωτερικά μας προβλήματα από τον καθένα χωριστά ή από κάποιες κατά καιρούς και χωρίς διάρκεια συνεργασίες μας. Και μάλιστα αυτή η δυνατότητα έχει και ημερομηνία λήξεως, για όσο διάστημα δηλαδή η ενδεχομένως ενοποιημένη Ευρώπη είναι ακόμη σε θέση να «μετράει» οικονομικά και πολιτικά στον κόσμο.

5. Αναπτύχθηκε επίσης μια γενικότερη θεωρία της αδυναμίας να προχωρήσει η πολιτική ενοποίηση, όχι πια γιατί δεν την προτιμούν οι πολίτες για τον ένα ή τον άλλο λόγω, αλλά γιατί δεν υπάρχει καν η νομιμοποιητική βάση επί της οποίας μπορεί να οικοδομηθεί και να «συνταγματοποιηθεί». Τα κράτη μέλη δεν έχουν το «δικαίωμα» να προχωρήσουν σε τέτοιες εκχωρήσεις αρμοδιοτήτων και εξουσιών, έστω και αν κατά τα άλλα υπογραμμίζεται η σημασία τους για την δυνατότητα λειτουργίας της δημοκρατίας και των δικαιωμάτων…, μόνον ένας ευρωπαϊκός «λαός» ή «δήμος» θα μπορούσε να το κάνει, αλλά δεν…υπάρχει και ως εκ τούτου θα πρέπει να περιμένουμε αν με κινηματικές και άλλες διαδικασίες θα υπάρξει και τότε θα δούμε τι θα μπορεί να είναι ενοποίηση, Σύνταγμα κλπ. ……Η πορεία της ευρωπαϊκής ενοποίησης δεν έχει ιστορικό προηγούμενο ώστε να μπορούμε να αναφερθούμε σε αναλογίες και ομοιότητες. Ενοποιήσεις υπήρξαν στο παρελθόν και το πιο πρόσφατο, πάντα κάτω από την πίεση τη βίας και του πολέμου. Σε ορισμένες περιπτώσεις δημιουργήθηκαν έτσι ανθεκτικές στο χρόνο πολιτικές οντότητες, αλλά και πολίτες και… «δήμοι», σε άλλες όχι και ακολούθησαν αιματηρές συνήθως αναιρέσεις. Αξίζει τον κόπο να εμβαθύνει κανείς στην ιστορία αυτών των προηγουμένων, από την αρχαιότητα έως, την Ινδία, την Κίνα, τις ΗΠΑ, τη Γερμανική ή Ιταλική ενοποίηση, και πιο πρόσφατα την Τσεχοσλοβακική ή την Γιουγκοσλαβική. Σε καμιά πάντως περίπτωση δεν υπήρξε ενοποίηση με τη ομοφωνία των (εθνικών) κρατών χωρίς καταναγκασμό ή εξωτερική ρύθμιση και επιβολή. Επομένως όντως η ευρωπαϊκή ενοποίηση, χωρίς αυτές τις «κινητήριες δυνάμεις», είναι αναγκαστικά «πρωτότυπη» επιλογή που θα γίνει, αν γίνει από πολιτικές πάντως εξουσίες, δημοκρατικά υπόλογες στους πολίτες τους και όχι από αφηρημένες και ίσως και μεταφυσικές έννοιες…

6. Για την ανανεωτική, δημοκρατική και μεταρρυθμιστική Αριστερά η επιλογή αυτή πρέπει να γίνει και μάλιστα αποτελεί προτεραιότητα για τη διαμόρφωση τόσο του πεδίου πολιτικής παρέμβασης όσο και για την πειστικότητα και την αποτελεσματικότητα των προτάσεων της στο χώρο της οικονομίας, της κοινωνίας, της οικολογίας, των διεθνών σχέσεων, των δικαιωμάτων και ελευθεριών του ανθρώπου και του πολίτη. Ο στόχος είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, όπου κράτη, έθνη, λαοί, πολίτες και κάτοικοι χωρίς την ιδιότητα του πολίτη μιας χώρας βρίσκουν ρόλο και αρμοδιότητες, συμμετέχουν στη διαμόρφωση και άσκηση της εξουσίας και των συγκεκριμένων πολιτικών παρεμβάσεων τους. Αυτό απαιτεί θεσμούς και όργανα πολιτικής όπου πολίτες, κινήματα και κόμματα μπορούν να δρουν και να προωθούν τις διεκδικήσεις και απόψεις τους, να συσπειρώνονται ή να αντιπαρατίθενται, να ασκούν διακυβέρνηση ή αντιπολίτευση, να προσφεύγουν για την προστασία και διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους. Οι γενικές αρχές της δημοκρατικής συγκρότησης των εξουσιών και της πολιτικής λειτουργίας ασφαλώς και θα πρέπει να εφαρμοστούν με νέους τρόπους και ορισμούς χωρίς όμως να εκκενώνεται η λογική και η προοπτική τους : Ξεχωριστή νομική προσωπικότητα των ΗΠΕ και ενιαία διεθνής εκπροσώπηση, διπλή νομιμοποίηση από κράτη και πολίτες, διάκριση εξουσιών, δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη συνταγματικά και νομικά κατοχυρωμένα σε ενωσιακό και σε εθνικό επίπεδο, ευρωπαϊκός και εθνικός πολυκομματισμός…

7. Σήμερα δεν διαφαίνεται ρεαλιστική δυνατότητα διεξόδου από την κρίση που προκάλεσε η απόρριψη του σχεδίου Συντάγματος. Εάν αυτή η εκτίμηση επιβεβαιωθεί στο άμεσο μέλλον, είναι αναγκαίες οι πρωτοβουλίες που θα ενεργοποιήσουν τις «ενισχυμένες συνεργασίες» μεταξύ των χωρών μελών που είναι πρόθυμα να προχωρήσουν προς την πολιτική ενοποίηση τους, δημιουργώντας ένα σκληρό πυρήνα ή ένα εσωτερικό κύκλο ή μια πρώτη ταχύτητα εξέλιξης, αφήνοντας με ρητές και σαφείς ρυθμίσεις τη δυνατότητα και σε όσα άλλα κράτη το επιθυμούν να προσχωρήσουν όταν θα είναι σε θέση να το κάνουν. Στο μεταξύ διάστημα θα μετέχουν στη σημερινή ΕΕ με ρυθμίσεις που θα αίρουν τις ενδεχόμενες αντιφάσεις ανάμεσα σε αυτήν τη συμμετοχή και τη μη συμμετοχή τους στις ΗΠΕ, κατά την εμπειρία που έχει αποκτηθεί από την ΟΝΕ και το Ευρώ ή ακόμη και τη Συνθήκη του Σένγκεν. Μια τέτοια κατεύθυνση μπορεί να βασιστεί και στα όσα προέβλεπε το σχέδιο Συντάγματος που απορρίφθηκε, είναι όμως πιθανό να συναντήσει σημαντικές αντιστάσεις από πολλές χώρες μέλη που αντιτίθενται στην πολιτική ενοποίηση ακόμα και για λόγους αρχής, ακόμα και για λόγους ευρωατλαντικής νομιμοφροσύνης, παρά το ότι θα μπορούσε να δώσει διέξοδο σε προβλήματα της σημερινής και της αυριανής διεύρυνσης και κάποιου ρόλου στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι σε χώρες τόσο διαφορετικές στην ιστορία τους όπως η Τουρκία, αλλά και η Πολωνία ή ακόμη και η Μεγάλη Βρετανία…

*Αποσπάσματα από την εισήγηση στη συζήτηση που οργάνωσε ο Όμιλος Προβληματισμού και Παρέμβασης ΑΡΣΗ ( Αριστερά Σήμερα ) για τη διαμόρφωση θέσεων πάνω στην ευρωπαϊκή ενοποίηση. Όσο συνεχίζεται η συζήτηση και μέχρι να διατυπωθεί τελικό κείμενο, τα πιο πάνω παραμένουν προσωπικές απόψεις.

Μιχάλης Παπαγιαννάκης

11.5.2007