Θα μπορούσε να έχει κανείς διάφορους λόγους για να υποστηρίξει την αλλαγή του άρθρου 16 του Συντάγματος. Θα μπορούσε, π.χ., να μην θέλει να προδιορίζονται ως σκοποί της εκπαίδευσης η ανάπτυξη εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης ή θα μπορούσε να θέλει να αναζητήσει άλλες μορφές νομικής υπόστασης για τα Πανεπιστήμια που διαφέρουν από αυτή του Νομικού Προσώπου Δημοσίου Δικαίου (βλ. τις σχετικές παρεμβάσεις του Ν. Αλιβιζάτου). Θεωρώ τους προβληματισμούς αυτούς καίριους αλλά δεν θίγουν με άμεσο τρόπο το επίδικο ζήτημα που έχει ανακύψει σχετικά με την αναθεώρηση του Συντάγματος το οποίο δεν είναι άλλο από το αν θα επιτρέπεται ή όχι να παρέχεται ανώτατη εκπαίδευση από φορείς οι οποίοι δεν είναι κρατικοί.

Δύο επιχειρήματα υπέρ:

Επί του προκειμένου, λοιπόν, η θέση μου είναι ότι πρέπει να τροποποιηθεί το άρθρο 16 για δύο βασικά λόγους:

• Ο πρώτος είναι ότι θα εξορθολογισθεί μία κατάσταση η οποία είναι πέραν κάθε λογικής.

1. Σήμερα ένας απόφοιτος, π.χ., του Deree, ο οποίος έχει διδακτορικό από το Harvard ή από την Οξφόρδη, για το ελληνικό κράτος είναι απλώς απόφοιτος λυκείου και αυτή η κατάσταση δεν μπορεί να αλλάξει με τα σημερινά δεδομένα διότι, ακόμη κι αν μετά την απόκτηση του διδακτορικού πάρει πτυχίο από ελληνικό Πανεπιστήμιο, το διδακτορικό του δεν θα αναγνωρίζεται διότι θα έχει αποκτηθεί πριν από την λήψη του αναγνωρισμένου πτυχίου. Ένας πολίτης με αυτά τα προσόντα (δηλαδή, πτυχίο από το Deree και διδακτορικό από αναγνωρισμένο Πανεπιστήμιο του εξωτερικού) μπορεί να δουλέψει στον ακαδημαϊκό χώρο σε οποιοδήποτε κράτος του κόσμου πλην της Ελλάδας.

2. Ανάλογο είναι το πρόβλημα με την αναγνώριση πτυχίων από Πανεπιστήμια του εξωτερικού, κυρίως της Αγγλίας και της Γαλλίας, τα οποία χορηγούνται αφού ένα μέρος των σπουδών έχει γίνει επί ελληνικού εδάφους. Εδώ το ελληνικό κράτος αναγνωρίζει μεν, εν γένει, τα πτυχία των Πανεπιστημίων αυτών αλλά, χωρίς να έχει ιδία γνώση των σπουδών που γίνονται επί ελληνικού εδάφους –αφού από εκπαιδευτικής απόψεως τα αγνοεί–, παραβλέπει την κρίση των μητροπολιτικών Πανεπιστημίων και αρνείται να αναγνωρίσει αυτά που εκπονούνται εν μέρει στην Ελλάδα. Δηλαδή, χρησιμοποιεί δύο μέτρα και δύο σταθμά για τα πτυχία των εν λόγω ιδρυμάτων. Απόφοιτοι αυτών των προγραμμάτων έχουν στη συνέχεια τα ίδια προβλήματα που περιέγραψα προηγουμένως στην παράγραφο 1. Μάλιστα μπορεί να σκεφτεί κανείς ακόμη πιο παράλογη εξέλιξη. Μπορεί Πανεπιστήμια της Αγγλίας και της Γαλλίας να ανοίξουν παραρτήματα (ανάλογα με αυτά που έχουν στην Ελλάδα) στη Βουλγαρία, την Αλβανία, κλπ. Μπορεί τότε έλληνες μαθητές να κάνουν τις σπουδές τους εκεί και το πτυχίο τους να αναγνωρίζεται από το ελληνικό κράτος εν αντιθέσει προς τα πτυχία που θα δίνονται μετά από σπουδές επί ελληνικού εδάφους. Αυτά δεν είναι σοβαρά πράγματα. Ανεξάρτητα από το αν θα μας υποχρεώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση ή τα Ευρωπαϊκά δικαστήρια, πρέπει να κάνουμε τις απαραίτητες αλλαγές.

3. Η μη αναγνώριση των πτυχίων που προέκυψαν από προγράμματα όπως τα παραπάνω σημαίνει ότι οι κάτοχοί τους δεν μπορούν να εγγραφούν σε ελληνικές επιστημονικές και επαγγελματικές εταιρείες οι οποίες αντιστοιχούν στα πτυχία τους, οπότε δεν μπορούν να ασκούν το επάγγελμα ούτε να απολαμβάνουν των προνομίων που αυτές οι εταιρείες εξασφαλίζουν.

• Ο δεύτερος λόγος για την τροποποίηση του άρθρου 16 του συντάγματος σχετίζεται με ζητήματα αρχής: την ελευθερία και την ισότητα των πολιτών.

Το ελληνικό κράτος έχει ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα τα οποία απορροφούν μεγάλο μέρος των αποφοίτων της δευτεροβάμιας εκπαίδευσης αλλά όχι όλους. Όσοι δεν εισαχθούν στα ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια και θέλουν να συνεχίσουν στην ανώτατη εκπαίδευση γίνονται αυτομάτως για το ελληνικό κράτος παρίες. Εντελώς μόνοι καταφεύγουν σε υπηρεσίες ανώτατης εκπαίδευσης του εξωτερικού, συχνά υπό συνθήκες χειρότερες από αυτές των οικονομικών μεταναστών. Εάν μείνουν στην Ελλάδα και ακολουθήσουν κάποια από τις διαδρομές που αναφέραμε, θα βρίσκονται διαρκώς εκτός των τειχών. Οι σπουδές τους αφήνονται στο έλεος αγνώστων εκπαιδευτικά μηχανισμών, και αν καταφέρουν να αποκτήσουν ένα πτυχίο, πάλι ο δημόσιος τομέας γι’ αυτούς θα είναι ερμητικά και οριστικά κλειστός. Αλλά όχι μόνο ο δημόσιος. Αν δεν μπορούν ποτέ να αποκτήσουν άδεια ασκήσεως επαγγέλματος δεν μπορούν καν να εργαστούν στον ιδιωτικό τομέα σε θέσεις που αντιστοιχούν στα προσόντα τους. Με το που αποτυγχάνουν, νέα παιδιά, στις άθλιες εξετάσεις των εισαγωγικών, μπαίνουν στη σκιά που τους ακολουθεί δια βίου. Σαν να τα καταπίνει μια μαύρη τρύπα από την οποία δεν ενδιαφέρεται να τους βγάλει κανείς. (Αν επιτύχουν, θα επιτύχουν κόντρα στο κράτος και στους δικούς του θεσμούς.) Οι συμμαθητές τους στο σχολείο και στα φροντιστήρια, οι οποίοι μπήκαν στο Πανεπιστήμιο δεν θέλουν καν να ξέρουν ότι υπάρχουν, δεν θέλουν να τους βρουν μπροστά τους, ούτε στην εκπαίδευση ούτε μετά στην αγορά εργασίας. Και οι πανεπιστημιακοί καθηγητές, επίσης εγκατεστημένοι στα δημόσια πανεπιστήμια, απολαμβάνοντας τα αποκλειστικά προνόμιά του, κι αυτοί δεν θέλουν να εμφανιστεί οποιουδήποτε τύπου ανταγωνισμός.

Θα μπορούσε το πρόβλημα να λυθεί αν το ελληνικό δημόσιο πανεπιστήμιο απορροφούσε όλους τους αποφοίτους της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης που θέλουν να συνεχίσουν; Θα μπορούσε. Αλλά αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει η πολιτεία να κάνει τις αντίστοιχες επενδύσεις. Μπορεί να τις κάνει; Τις αντέχει; Ας πούμε ότι τις αντέχει. Ας πούμε ότι ιεραρχεί την ανώτατη εκπαίδευση (στις δαπάνες για την οποία είμαστε στον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης) πάνω από πολλούς άλλους τομείς. Γιατί και πάλι θα πρέπει να απαγορεύεται η παροχή υπηρεσιών εκπαίδευσης από μη κρατικούς φορείς; Το κράτος μπορεί να θεσπίσει κριτήρια για το τι το ίδιο θεωρεί αξιόπιστο, αλλά δεν θα πρέπει να απαγορεύει εξ υπαρχής την ελευθερία της επιλογής ούτε να απαγορεύει σε οιονδήποτε έχει τα προσόντα να ανταγωνίζεται επί ίσοις όροις.

Για τους δύο αυτούς λόγους (εξορθολογισμού και ισότητας/ελευθερίας) υποστηρίζω πως πρέπει να αναθεωρηθεί το άρθρο 16 του Συντάγματος στο επίδικο ζήτημα .

Τα επιχειρήματα κατά:

Έρχομαι τώρα στους λόγους που έχουν προβληθεί εναντίον αυτής της αναθεώρησης. Τα επιχειρήματα είναι δύο ειδών: θέτουν είτε ζήτημα αρχής είτε συνεπειών. Το επί της αρχής επιχείρημα λέει ότι η γνώση είναι δημόσιο αγαθό και δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα. Όμως τόσο η υγεία όσο και η εργασία είναι δημόσια αγαθά αλλά δεν απαγορεύεται να μετέχουν στην παροχή τους ιδιώτες και δεν καταντούν απλό εμπόρευμα Ακόμη και η ίδια η εκπαίδευση σε χαμηλότερες βαθμίδες από την ανώτατη δεν απαγορεύεται να παρέχεται ιδιωτικά. Ίσως παλαιότερα να είχε κάποιο νόημα να είναι ειδικά η ανώτατη εκπαίδευση στην αποκλειστική αρμοδιότητα του κράτους με την έννοια ότι θα ήθελε το δημόσιο να ελέγχει τα προϊόντα της έρευνας, την παραγόμενη γνώση και ιδεολογία. Σήμερα όμως με την ευρεία διακίνηση των πληροφοριών κάθε τέτοια αποκλειστικότητα θα ήταν όχι μόνο ανέφικτη αλλά και γελοία.

Τα επιχειρήματα που τονίζουν τις κακές συνέπειες είναι πολλά. Θα απαριθμήσω ορισμένα πολύ συνοπτικά:

1. Θα ονομαστούν Πανεπιστήμια διαμερίσματα της πλατείας Κάννιγγος. Κανένας σοβαρός ή ανιδιοτελής επιχειρηματίας ή ίδρυμα δεν θα επενδύσει στην Ελλάδα.

2. Θα γίνουν μόνο τριτοβάθμια εκπαιδευτήρια, αν όχι φροντιστήρια, και όχι Πανεπιστημιακές σχολές.

3. Οι λίγες σχολές που θα δημιουργηθούν θα είναι χαμηλού κόστους για κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, ίσως οικονομικά, marketing, management, αλλά όχι ιατρικές ή πολυτεχνεία.

4. Καθώς θα είναι λίγες, δεν θα απορροφήσουν τη φοιτητική μετανάστευση.

5. Θα επιταθούν οι ανισότητες αφού δεν θα μπορούν όλοι να καταβάλλουν τα υψηλά δίδακτρα των ιδιωτικών σχολών.

6. Θα καταλυθεί η αυτοτέλεια διότι οι ιδιοκτήτες των ιδιωτικών σχολών θα διορίζουν τα συγγενικά τους πρόσωπα στο διδακτικό προσωπικό και θα παρεμβαίνουν στο ακαδημαϊκό πρόγραμμα.

7. Ιδιώτες που θα δραστηριοποιούνται στον χώρο της ανώτατης εκπαίδευσης θα αποκτήσουν κοινωνική, πολιτική και ιδεολογική ισχύ.

8. Εάν διατεθούν κουπόνια σε μαθητές αυτοί θα επιλέγουν να τα καταθέτουν στις ιδιωτικές σχολές, π.χ., marketing, της περιοχής τους παρά σε κάποιο απομακρυσμένο τμήμα, π.χ., εθνολογίας.

9. Θα αναγκαστούν τα δημόσια να επιβάλουν δίδακτρα και θα οδηγηθούν σταδιακά στην ιδιωτικοποίησή τους.

10. Τα δημόσια Πανεπιστήμια θα εγκαταλειφθούν στη μοίρα τους με πρόσχημα την ύπαρξη των ιδιωτικών.

11. Θα επέλθει πλήρης απορρύθμιση του χώρου όπως έγινε με την ιδιωτική ραδιοφωνία και τηλεόραση.

Γενικά τα επιχειρήματα που αναφέρονται σε συνέπειες έχουν το χαρακτηριστικό ότι στηρίζονται σε μια εκτίμηση για το τι πρόκειται να συμβεί στο μέλλον. Φυσικό είναι οι εκτιμήσεις να διαφέρουν. Έτσι για όλα τα παραπάνω έχουν ακουστεί αντιρρήσεις. Π.χ. ότι μπορεί να εμφανιστούν σοβαροί επιχειρηματίες και ιδρύματα που να επενδύσουν σε μη κερδοσκοπικά ιδρύματα, ότι παρεμβάσεις για διορισμούς συγγενών και τη διαμόρφωση του προγράμματος έχουμε και στο δημόσιο Πανεπιστήμιο, ότι είναι καλύτερο να έχεις φοιτητές να επιλέγουν το τμήμα σπουδών (π.χ. της εθνολογίας) παρά να βρίσκονται εκεί κατά λάθος ή υποχρεωτικά από διάφορες στροφές της τύχης, ότι το απορρυθμισμένο τοπίο της ραδιοτηλεόρασης –το οποίο, σημειωτέον θα μπορούσε να ρυθμιστεί, αν υπήρχε πολιτική βούληση – είναι προτιμότερο από την αφόρητη και πνιγηρή κυβερνητική προπαγάνδα, κλπ. Δεν θα ήθελα όμως να αμφισβητήσω αυτά τα επιχειρήματα. Έστω ότι όσα προβλέπουν είναι αληθή. Δικαιολογούν τη μη αναθεώρηση του άρθρου 16; Πιστεύω πως όχι. Πρώτον, διότι αγνοούν τα θέματα αρχής που έθεσα στο πρώτο μέρος του κειμένου μου. Δεύτερον, επειδή παραγνωρίζουν ότι, ακόμη κι αν υπάρχουν αυτοί οι κίνδυνοι που επισημαίνονται, μπορεί να ληφθούν μέτρα ώστε, αφενός να μην θίγονται ζητήματα αρχής, αφετέρου να μπορούν να αποτραπούν κατά το δυνατόν οι κακές συνέπειες. Αντί να υποστηρίζουμε φοβικά και αμυντικά μία σαφώς απολιθωμένη συνταγματική πρόβλεψη, θα πρέπει μάλλον να μας απασχολεί και να συζητάμε αυτό με το οποίο θα την αντικαταστήσουμε.