Θέλω να ευχαριστήσω τον Λευτέρη Παπαγιαννάκη που συνέταξε αυτήν την πρόταση, και τους άλλους συναδέλφους και φίλους που πήραν την πρωτοβουλία για την οργάνωση της συνάντησης. Πιστεύω οτι αυτή η πρωτοβουλία μπορεί να αλλάξει ριζικά το κλίμα της συζήτησης, και να το στρέψει στα πραγματικά προβλήματα του πανεπιστημίου, και όχι στα ζητήματα που μονοπωλούν ή αποπροσανατολίζουν τη συζήτηση – οπως η αξιολόγηση και η ένταξη στον ευρωπαϊκό χώρο ή οι ‘αιώνιοι φοιτητές’.

Σε αυτή την πρόταση, πιστεύω για πρώτη φορά, γίνεται σαφές τί εννοούμε με αυτοτέλεια των πανεπιστημίων, καθώς αναλύονται αρκετά διεξοδικά τα θέματα τα οποία πρέπει να ρυθμίζονται από τον Εσωτερικό Κανονισμό των πανεπιστημίων, και όχι με νόμο του κράτους. Πιστεύω οτι ουσιώδης προϋπόθεση για να καθιερωθεί η ακαδημαϊκή λειτουργία σε πανελλαδικό επίπεδο, είναι να διαμορφώσει κάθε ίδρυμα, Σχολή ή Τμήμα την ακαδημαϊκή του φυσιογνωμία, μέσα από τον κανονισμό λειτουργίας του. Παράλληλα, η διαφάνεια σε αυτές τις διαδικασίες, εξασφαλίζει τη δυνατότητα ελέγχου από την ακαδημαϊκή κοινότητα και την τήρηση της δεοντολογίας.

Σε σχέση με το ζήτημα του ενιαίου θεσμικού πλαισίου για την τριτοβάθμια εκπαίδευση και την έρευνα, καθώς και για την ένταξη των ΤΕΙ σε αυτή, νομίζω οτι είναι χρήσιμο να εξετάσουμε πώς επηρεάζει η μαζικοποίηση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και ο νέος ρόλος της γνώσης στη σύγχρονη κοινωνία τους στόχους των πανεπιστημίων και τους κανόνες λειτουργίας τους.

Εκτός από την εκπαίδευση των ερευνητών επιστημόνων και την εκπαίδευση και κατάρτιση των επιστημονικών επαγγελμάτων (των γιατρών, μηχανικών, νομικών, εκπαιδευτικών, οικονομολόγων, κ.λπ.) στις αναπτυγμένες σύγχρονες κοινωνίες, τα πανεπιστήμια καλούνται να προσφέρουν την υψηλού επιπέδου γενική μόρφωση, η οποία καθίσταται απαραίτητη για συνεχώς ευρύτερα τμήματα του πληθυσμού. Αυτή είναι μεταλυκειακή εκπαίδευση που δεν σχετίζεται με την κατάρτιση σε συγκεκριμένα επιστημονικά επαγγέλματα, ούτε την εις βάθος μελέτη μίας επιστήμης με σκοπό την έρευνα σε αυτήν. Στοχεύει στη γνώση μίας ή περισσότερων επιστημονικών περιοχών, και κυρίως στην καλλιέργεια δεξιοτήτων οι οποίες είναι απαραίτητες για την απασχόληση σε ευρύτατους κλάδους της σύγχρονης οικονομίας και την ουσιαστική συμμετοχή στις πολυποίκιλες κοινωνικές διαδικασίες.

Οι τρεις αυτοί διαφορετικοί σκοποί των πανεπιστημίων μπορούν να εξυπηρετούνται στο ίδιο ίδρυμα: ένα κλασικό ερευνητικό πανεπιστήμιο μπορεί, παράλληλα με τα προγράμματα υψηλής εξειδίκευσης, να προσφέρει και προγράμματα μεγαλύτερου εύρους. Ταυτόχρονα όμως, αυτά τα ευρύτερα προγράμματα μπορούν να προσφερθούν και από ιδρύματα τα οποία δεν έχουν όλα τα χαρακτηριστικά του παραδοσιακού πανεπιστημίου. Τίθεται λοιπόν το ερώτημα, να διευρύνουμε την έννοια του πανεπιστημίου, ή μήπως είναι προτιμότερο να δημιουργηθεί ένας άλλος τομέας της μεταλυκειακής εκπαίδευσης, με διαφορετικό θεσμικό πλαίσιο, που να καλύπτει αυτές τις νέες ανάγκες; Πιστεύω οτι, σε μία δημοκρατική κοινωνία, είναι σκόπιμο να μην δημιουργούνται στεγανά ανάμεσα στις διαφορετικές εκπαιδευτικές κατευθύνσεις. Γι’αυτό θα υποστηρίξω οτι είναι προτιμότερο η τριτοβάθμια εκπαίδευση να προσφέρεται, όσο είναι δυνατόν, σε ένα ενιαίο σύστημα, που θα διευκολύνει την μετακίνηση από μία κατεύθυνση σε μία άλλη και θα προσφέρει πολλαπλές διαδρομές με διαφορετικά σημεία εισόδου και εξόδου. Έτσι θα πρότεινα να δεχθούμε διαφορετικά είδη προγραμμάτων σε κάθε πανεπιστήμιο, αλλά και διαφορετικά είδη πανεπιστημίων τα οποία να διέπονται από το ίδιο γενικό θεσμικό πλαίσιο. Σε αυτές τις συνθήκες μπορεί να λειτουργούν ιδρύματα στα οποία η έμφαση θα δίδεται στη διδασκαλία και όχι στην έρευνα. Παράλληλα και στα παραδοσιακά πανεπιστήμια, ως συνέπεια της μαζικοποίησης, αυξάνεται η απαίτηση για διδακτικό έργο, τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά.

Σχετικό με το παραπάνω είναι και το ζήτημα της σχέσης Τμήματος και προγράμματος προπτυχιακών σπουδών. Ο νόμος πλαίσιο, καθιέρωσε ως βασική ακαδημαϊκή μονάδα το Τμήμα, το οποίο αντιστοιχεί σε ένα επιστημονικό αντικείμενο, αλλά και σε ένα μόνο πρόγραμμα προπτυχιακών σπουδών, το οποίο οδηγεί στο πτυχίο του Τμήματος. Στην πράξη, η αντιστοιχία Τμήματος – πτυχίου αποδείχθηκε ισχυρότερη από την αντιστοιχία Τμήματος – επιστημονικού αντικειμένου. Τα τελευταία χρόνια αυτή εγκαταλείφθηκε, με τη δημιουργία πολλών νέων Τμημάτων, τόσο στα παλαιότερα όσο και στα νέα Πανεπιστήμια, τα οποία προσφέρουν προγράμματα σπουδών που καλύπτουν κάποιες, πιθανόν πρόσκαιρες, ανάγκες της αγοράς εργασίας, αλλά δεν αντιστοιχούν σε κάποιο επιστημονικό αντικείμενο.

Πρέπει να επιμείνουμε, όσο είναι δυνατό, στην αντιστοιχία Τμήματος – επιστημονικού αντικειμένου. Όμως στις σύγχρονες συνθήκες είναι απαραίτητο κάθε Τμήμα να μπορεί να αποφασίσει εάν θα προσφέρει περισσότερα προγράμματα σπουδών, και αντίστοιχα πτυχία, είτε αυτοτελώς, είτε σε συνεργασία με άλλα Τμήματα. Τουλάχιστον ένα από αυτά θα απευθύνεται στους μελλοντικούς ερευνητές του επιστημονικού αντικειμένου του Τμήματος, ενώ άλλα θα καλύπτουν τους διαφορετικούς σκοπούς της εκπαίδευσης που αναφέραμε.

Θέλω να διατυπώσω μία κάπως διαφορετική άποψη για το ζήτημα των συμβασιούχων διδασκόντων και ερευνητών. Ο θεσμός εφαρμόστηκε πρώτη φορά στην Κρήτη, με το ΠΔ 407/80, με πολύ θετικά αποτελέσματα στην ανάπτυξη των Τμημάτων του Πανεπιστημίου Κρήτης. Τα τελευταία χρόνια, που έχει επεκταθεί σε όλα τα πανεπιστήμια της χώρας, συχνά οι συμβάσεις κατακερματίζονται και χρησιμοποιούνται για να εξασφαλιστεί ‘φτηνό’ διδακτικό προσωπικό. Επίσης παραβιάζεται η πρόβλεψη για 3ετή ανώτατη διάρκεια σύμβασης σε ένα ίδρυμα, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται μακροχρόνιες εξαρτήσεις και άλλες απαράδεκτες καταστάσεις. Αυτά τα προβλήματα οδηγούν αρκετούς συναδέλφους να αμφισβητούν τη χρησιμότητα του ίδιου του θεσμού, ή να θεωρούν οτι πρέπει να υπάρχει μόνον ως προσωρινό μέτρο, μέχρι να αποκτήσει ένα Τμήμα επαρκές μόνιμο προσωπικό.

Αντιθέτως οι συμβασιούχοι διδάσκοντες και ερευνητές είναι ένας θεσμός χρήσιμος τόσο για τα Τμήματα όσο και για τους νέους επιστήμονες. Τα Τμήματα έχουν την ευκαιρία να προσελκύσουν και να γνωρίσουν νέους ερευνητές, να ανανεώσουν ή να εμπλουτίσουν το πρόγραμμά τους. Στους νέους ερευνητές προσφέρεται η δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με διαφορετικά ερευνητικά περιβάλλοντα, να διευρύνουν τα ενδιαφέροντά τους, να ‘ωριμάσουν’ επιστημονικά ώστε να διεκδικήσουν, εάν το επιθυμούν, θέση ΔΕΠ.

Γι’ αυτούς τους λόγους πιστέυω οτι θέσεις συμβασιούχων πρέπει να υπάρχουν όχι μόνο στα νέα Τμήματα, αλλά και σε Τμήματα με επαρκές διδακτικό προσωπικό, εφ’όσον το επιθυμούν. Μία πρόταση μπορεί να είναι η ακόλουθη:

Σε Τμήματα με λιγóτερα από 20 μέλη ΔΕΠ, προκηρύσσονται θέσεις συμβασιούχων διδασκόντων ανάλογα με τις ανάγκες του Τμήματος. Τμήματα με περισσότερα από 20 μέλη ΔΕΠ, μπορούν να αποφασίσουν να μετατρέψουν θέσεις του προγραμματισμού, ή θέσεις που κενώνονται, σε θέσεις συμβασιούχων, μέχρι ποσοστό που καθορίζεται από τον Εσωτερικό Κανονισμό του ιδρύματος και δεν μπορεί να ξεπερνάει το 20% των μελών ΔΕΠ. Αυτό σημαίνει οτι η πίστωση παραμένει διαθέσιμη και το Τμήμα μπορεί να καλύψει τη θέση με ένα συμβασιούχο, για σύμβαση τουλάχιστον ενός εξαμήνου. Σε κάθε περίπτωση, ένα άτομο δεν μπορεί να συμπληρώσει στο ίδιο ίδρυμα συμβάσεις συνολικής διάρκειας μεγαλύτερης από 3 χρόνια.

Ένα άλλο ζήτημα το οποίο θέλω να θίξω είναι αυτό των ανοικτών εξελίξεων. Στην Ελλάδα οι ανοικτές εξελίξεις έχουν συχνά εμφανιστεί ως η λυδία λίθος της αξιοκρατίας. Θα έλεγα όμως οτι στην πράξη συνδέονται ίσως πιο συχνά με την υποκρισία παρά με την αξιοκρατία. Ειδικότερα όταν προβλέπονται ανοικτές διαδικασίες για εξέλιξη από βαθμίδες που έχουν μονιμότητα, αποτελούν ένα προφανή τρόπο να αυξήσει ένα Τμήμα ή ένας Τομέας τις θέσεις του, καθ’υπέρβαση του προγραμματισμού, και συνεπώς είναι ένα ισχυρό κίνητρο για παραβιάσεις της ακαδημαϊκής δεοντολογίας. Πιστεύω οτι όλες οι διαδικασίες εξέλιξης πρέπει να είναι κλειστές. Στα κριτήρια εξέλιξης μπορεί να συνεκτιμάται το επίπεδο των υποψηφίων σε πρόσφατες συναφείς προκηρύξεις του Τμήματος.

Τρίτο σημείο, σε σχέση με τα εκλεκτορικά σώματα. Αντιλαμβάνομαι οτι υπάρχει πρόβλημα, κυρίως σε ανομοιογενή Τμήματα, με την ισχύουσα σύνθεση των εκλεκτορικών σωμάτων. Συμφωνώ επίσης οτι πρέπει να επιδιωχθεί η συμμετοχή εκλεκτόρων από άλλα Τμήματα ή άλλα ιδρύματα στις εκλογές. Πρέπει βεβαίως να μελετηθούν τα πρακτικά προβλήματα που παρουσιάζει η εφαρμογή μιας τέτοιας πρότασης σε μεγάλη κλίμακα. Εχω όμως δύο παρατηρήσεις σχετικά με την επιλογή των εκλεκτόρων.

Δεν είναι δυνατόν να καθοριστούν με διοικητικό τρόπο τα γνωστικά αντικείμενα και η συγγένειά τους, όπως επιχειρεί το υπουργείο το τελευταίο διάστημα, με τις πολλές παρεμβάσεις στις εκλογές. Αυτό αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα του Τμήματος ή της Σχολής. Έτσι η επιλογή των εκλεκτόρων που μπαίνουν στην κληρωτίδα δεν μπορεί να συνδέεται με το ΦΕΚ διορισμού τους ή άλλη διοικητική απόφαση. Απαιτεί απλώς αιτιολογημένη απόφαση του Τμήματος, για την καταλληλότητα των επιλεγομένων, σε αριθμό διπλάσιο από τις θέσεις για κλήρωση, και βεβαίως δεν απαιτεί αιτιολόγηση για τον αποκλεισμό όλων των υπολοίπων μελών ΔΕΠ της ίδιας περιοχής. Η όποια απόφαση του Τμήματος υπόκειται στον έλεγχο της ακαδημαϊκής κοινότητας, ως προς την τήρηση της δεοντολογίας, αλλά όχι σε διοικητικό έλεγχο από το υπουργείο.

Τέλος, ειδικά για την εκλογή στη βαθμίδα του καθηγητή, ίσως δεν είναι σωστό να περιορίζεται το εκλεκτορικό σώμα στο ίδιο ή συγγενέστερο γνωστικό αντικείμενο. Η γενικότερη συνεισφορά στην επιστήμη που απαιτείται σε αυτή την περίπτωση θα έπρεπε να μπορεί να εκτιμηθεί και από έναν έμπειρο επιστήμονα λιγότερο συγγενούς αντικειμένου.

Σε κάθε περίπτωση, νομίζω οτι και σε αυτό το θέμα οι λεπτομέρειες πρέπει να αφεθούν στον Εσωτερικό Κανονισμό κάθε ιδρύματος.