1. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση δεν ήταν αρχικά οικονομική επιλογή. Υπήρξε προπολεμικά μια πρόταση κατεξοχήν πολιτική, θεσμική και αμυντική. Και το ίδιο υπήρξαν και οι πρώτες μεταπολεμικές προτάσεις. Μάλιστα, στις αρχές της δεκαετίας του 50, ακόμα και πρόταση για αμυντική ενοποίηση διαμορφώθηκε επίσημα από τη Γαλλία, η οποία όμως ήταν τελικά και η μόνη που την απέρριψε κάτω από την πίεση κομμουνιστών και ντεγκολικών. Αντίθετα, προχώρησαν επιμέρους επιλογές ενοποίησης σε διάφορους οικονομικού τομείς για να καταλήξουν σε μια συνολική Συνθήκη (της Ρώμης).

Μετά το γαλλικό και το ολλανδικό ΟΧΙ στο Ευρωσύνταγμα, η Αριστερά επαναπαύτηκε στις δάφνες της. Αντί να ανοίξει άμεσα το διάλογο για μια εναλλακτική συνταγματική συνθήκη, βολεύτηκε στην ακινησία. Έτσι, το ευρωπαϊκό κεκτημένο του κοινωνικού κράτους και της δημοκρατίας βρέθηκε ανυπεράσπιστο, με συνέπεια όλο και περισσότεροι ευρωπαίοι πολίτες να θεωρούν την Ε.Ε υπαίτια των αυξανόμενων δυσχερειών που αντιμετωπίζουν.

Η ευρωπαϊκή πολιτική ενοποίηση βρίσκεται σε φάση ακινησίας. Τα δυο όχι στο ευρωσύνταγμα (στο γαλλικό και ολλανδικό δημοψήφισμα προ διετίας) έχουν την μερίδα του λέοντος για την ακινησία.

 Πού βρισκόμαστε διαδικαστικά;

- από τον Ιούνιο 2006 σε διάλειμμα περισυλλογής. Η Γερμανική προεδρία απηύθυνε ερωτηματολόγιο 12 σημείων κι έκανε έναν κύκλο επαφών με τους sherpas που έληξε στις 4 Μαίου. Στα τέλη Μαίου, θα γνωστοποιήσει επίσης η Ομάδα Σοφών το πόρισμα των εργασιών της αναφορικά με τις αλλαγές που προτείνει να γίνουν στο ευρω-σύνταγμα. Στη σύνοδο Κορυφής του Ιουνίου (21-22 Ιουνίου) η Προεδρία συνυπολογίζοντας αυτή την προεργασία, θα φέρει την πρότασή της για το περιεχόμενο που θα πρέπει να έχει η εξουσιοδότηση προς τη Διακυβερνητική Διάσκεψη.

Οι πρώτες οργανωμένες μεταπτυχιακές σπουδές στην Ελλάδα με μεταπτυχιακά μαθήματα υψηλού επιπέδου ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 στο Ερευνητικό Κέντρο «Δημόκριτος». Οι φοιτητές έπαιρναν διδακτικές μονάδες ( credits ) ανάλογα με τις ώρες διδασκαλίας κάθε μαθήματος. Με την παρακολούθηση μαθημάτων και την εκπόνηση ερευνητικής εργασίας οι φοιτητές ελάμβαναν το διδακτορικό τους από κάποιο συνεργαζόμενο πανεπιστημιακό τμήμα. Εκείνη την εποχή μάλιστα δεν υπήρχε η έννοια του μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών (αντίστοιχο του αγγλοσαξωνικού Master ). Ο μόνος επίσημος μεταπτυχιακός τίτλος σπουδών ήταν το διδακτορικό, το οποίο όμως απονέμετο μόνο με βάση ερευνητική εργασία και χωρίς υποχρέωση παρακολούθησης μαθημάτων.

Ο κύβος ερρίφθη: το άρθρο 16 του Συντάγματος θα κριθεί αναθεωρητέον οσονούπω. Η ψήφιση της αναθεώρησής του στην ολομέλεια της Βουλής (αρχές Μαρτίου) με πάνω από 180 ψήφους θεωρείται δεδομένη. Η τελική διατύπωση και ψήφιση του νέου αναθεωρημένου άρθρου 16 από την επόμενη Βουλή θα είναι υπόθεση της τότε κυβερνητικής πλειοψηφίας μόνον με 151 ψήφους. Αλλά και στην απίθανη περίπτωση υπαναχώρησης του ΠΑΣΟΚ, η αναθεώρηση του άρθρου 16 θα ψηφιστεί από τη Ν.Δ. Σ αυτήν την περίπτωση η έγκριση του νέου άρθρου 16 από την επόμενη Βουλή θα απαιτεί πάνω από 180 ψήφους. Θα προκύψει, τότε, η ανάγκη δικομματικού παζαρέματος. Επειδή, όμως, ο συσχετισμός των κοινωνικοπολιτικών δυνάμεων είναι υπέρ της αναθεώρησης του άρθρου 16, θα υπάρξει ένας κάποιος συμβιβασμός και η νέα Βουλή θα υπερψηφίσει το νέο άρθρο 16, αγνώστου περιεχομένου σήμερα.

Θα μπορούσε να έχει κανείς διάφορους λόγους για να υποστηρίξει την αλλαγή του άρθρου 16 του Συντάγματος. Θα μπορούσε, π.χ., να μην θέλει να προδιορίζονται ως σκοποί της εκπαίδευσης η ανάπτυξη εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης ή θα μπορούσε να θέλει να αναζητήσει άλλες μορφές νομικής υπόστασης για τα Πανεπιστήμια που διαφέρουν από αυτή του Νομικού Προσώπου Δημοσίου Δικαίου (βλ. τις σχετικές παρεμβάσεις του Ν. Αλιβιζάτου). Θεωρώ τους προβληματισμούς αυτούς καίριους αλλά δεν θίγουν με άμεσο τρόπο το επίδικο ζήτημα που έχει ανακύψει σχετικά με την αναθεώρηση του Συντάγματος το οποίο δεν είναι άλλο από το αν θα επιτρέπεται ή όχι να παρέχεται ανώτατη εκπαίδευση από φορείς οι οποίοι δεν είναι κρατικοί.

Δύο επιχειρήματα υπέρ:

Που εδράζεται η πρόταση λειτουργίας μη (κρατικών) - μη (κερδοσκοπικών) πανεπιστημίων η οποία μονοπωλεί την επικαιρότητα; Άλλο ένα απελπισμένο ιδεολόγημα για να εκτονώσουμε την αδυναμία μας να διαχειριστούμε το δημόσιο χώρο ή άλλο ένα συνειδητό βήμα από την οικονομία προς την κοινωνία της αγοράς; Και στις δύο περιπτώσεις, εντυπωσιάζει ο εκστασιασμός για τη δυναμική της ιδιωτικής αγοράς, αλλά και η λήθη για τα αδιέξοδά της. Ποτέ και που εξασφαλίστηκε ένα υψηλό επίπεδο κοινωνικής συνοχής εξασθενίζοντας τη δημόσια παροχή κρίσιμων αγαθών; Ποιο παράδειγμα μας καλούν να μιμηθούμε οι υποστηρικτές των «μη-μη»;

Εισαγωγή

Αποφάσισα να κάνω την ιεροσυλία: θα μιλήσω με αριθμούς σε μια ιδεολογική και πολιτική συζήτηση. Το βασικό ερώτημα για το οποίο θα ήθελα μια απάντηση είναι: πόσο κοστίζει ένας απόφοιτος; Το ερώτημα έχει και άλλες πτυχές, όταν μιλάμε για επαγγελματικές σχολές (μηχανικοί, γιατροί, κλπ). Δυστυχώς, ούτε ισολογισμοί των ΑΕΙ είναι διαθέσιμοι, ούτε καν αριθμοί φοιτητών (τουλάχιστον σε μένα που είμαι απ’ έξω). Έτσι προχώρησα σε μια πνευματική άσκηση, με ένα case study , περιωρισμένης εμβέλειας.

Το κείμενο της ΑΡ.ΣΗ. αποτελεί μια συστηματική ανάλυση της κατάστασης στο πανεπιστήμιο που μας επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι οι απαντήσεις στα προβλήματα δεν είναι πάντοτε απλές. Ταυτόχρονα συνιστά και μια πρόταση εξόδου από την κρίση μέσω άρσης των θεσμικών αγκυλώσεων. Είναι ένα κείμενο μακριά από κάθε έννοια «πολιτικαντισμού» και λογικής ισορροπιών που καταλήγουν στην αδράνεια.

Αναμφίβολα το πανεπιστήμιο αποτελεί έναν ιδιαίτερα σημαντικό θεσμό για την κοινωνία των πολιτών. Έτσι, λαμβάνοντας υπόψη τη διάρθρωση και τη δυναμική της κοινωνίας των πολιτών στις τρέχουσες συζητήσεις για το πανεπιστήμιο στην Ελλάδα, θα μπορούσαμε να κατανοούσαμε καλύτερα τις προοπτικές και τις προκλήσεις, που έχει μπροστά του ο θεσμός της ανώτατης παιδείας.

Θέλω να ευχαριστήσω τον Λευτέρη Παπαγιαννάκη που συνέταξε αυτήν την πρόταση, και τους άλλους συναδέλφους και φίλους που πήραν την πρωτοβουλία για την οργάνωση της συνάντησης. Πιστεύω οτι αυτή η πρωτοβουλία μπορεί να αλλάξει ριζικά το κλίμα της συζήτησης, και να το στρέψει στα πραγματικά προβλήματα του πανεπιστημίου, και όχι στα ζητήματα που μονοπωλούν ή αποπροσανατολίζουν τη συζήτηση – οπως η αξιολόγηση και η ένταξη στον ευρωπαϊκό χώρο ή οι ‘αιώνιοι φοιτητές’.

 Αναδημοσίευση από το ΒΗΜΑ της 15/10/06

Την περασμένη Κυριακή δοκίμασα την τυπική σύσταση ενός σημαντικού συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στις 2 Οκτωβρίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, με πρωτοβουλία του «Ομίλου Προβληματισμού και Παρέμβασης», υπό την επιγραφή «Αριστερά Σήμερα» (συντομογραφία: ΑΡΣΗ). Θέμα του συμποσίου: η «Ενιαία Οργάνωση και Λειτουργία της Ανώτατης Εκπαίδευσης και ΄Ερευνας». Εισηγητής: ο Λευτέρης Παπαγιαννάκης, πλαισιωμένος από έξι συζητητές (Μπαλτάς, Λουλούδης, Κιντή, Δημόπουλος, Λουκάς, Τσούκας). Συντονιστής: ο Δημήτρης Κυρτάτας. Επιχειρώ σήμερα κάποια σχόλια επί της ουσίας.

Για τις δημοτικές και νομαρχιακές εκλογές, της ερχόμενης Κυριακής δεν προβλέπονται, όσο βλέπω, εκπλήξεις. ΄Οσο για τη γενέτειρα, πάλαι ποτέ προοδευτική και αριστερή, αναμένονται επινίκια ρεμπέτικα από τον καλλίφωνο Ψωμιάδη, παιδί του λαού, με αυθόρμητες δράσεις και αντιδράσεις, σύμφωνα και με τη δημόσια πρόκριση του, ρεμπετόφιλου επίσης, ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου. Μήτε και ο Δήμος πρόκειται να υποστείλει τη γαλάζια του σημαία. Αφέλεια δική μας, που πιστέψαμε ότι μπορεί να περάσει η δημοτική αρχή στα καθαρά και άξια χέρια του Γιάννη Μπουτάρη ─ ελπίδα που φρόντισαν εγκαίρως να την ακυρώσουν το ΠΑΣΟΚ και η διχασμένη Αριστερά. Εκτός και αν γίνει κάποιο θαύμα. Αλλά στις μέρες μας τα θαύματα τα διαχειρίζεται αποκλειστικώς ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, με πρωθυπουργικές βέβαια αντιπαροχές.

Λίγη παρηγοριά. Την υπόσχονται δύο ερεθιστικά συμπόσια: το ένα εσπερινό και συντελεσμένο την περασμένη Δεύτερα, το άλλο διήμερο και προγραμματισμένο για Παρασκευή και Σάββατο· ντόπιο το πρώτο, διεθνές το δεύτερο. Προηγείται σύντομη ενημέρωση για το συντελεσμένο, καθώς το θέμα του είναι επίκαιρο, βράζει και χύνεται, που λέει ο λόγος, τον τελευταίο καιρό.

Πλαίσιο

Οι υποψήφιοι διδάκτορες (ΥΔ εφεξής) όχι μόνο θα μπορούσαν να προσφέρουν βοήθεια στο διδακτικό έργο, αλλά πρέπει να απαιτείται κάτι τέτοιο. Πηγαίνοντας παραπέρα, θα πρόσθετα ότι πρέπει να συμμετέχουν στη διαχείριση έρευνας (εννοώ να εμπλακούν για να μάθουν, όχι για να είναι παίκτες στη διαδικασία λήψης αποφάσεων). Δεδομένου ότι το πανεπιστήμιο «παράγει» και διδάκτορες, όχι για να πάρουν το επίδομα διδακτορικού από τον εργοδότη τους, αλλά για να στελεχώσουν ακαδημαϊκές και ερευνητικές θέσεις, είναι αδιανόητο να μη τους εκθέτει τουλάχιστον το πανεπιστήμιο στην ακαδημαϊκή διδασκαλία και στη διαχείριση (πέραν της εκτέλεσης) έρευνας. Πολιτική ανάδειξης στελεχών!

Στην εκδήλωση της 2/10 εξέφρασα την αντίθεσή μου στην ανάδειξη ως μεταρρυθμιστικού αιτήματος τη θεσμοθέτηση του ενιαίου χαρακτήρα του χώρου ανώτατης εκπαίδευσης και έρευνας. Στο κείμενο που ακολουθεί θα προσπαθήσω να εξηγήσω.

Τι πραγματικά μας λέει η ιστορία

Αντιγράφω από το κείμενο του Λ. Παπαγιαννάκη:

Μία σημαντική μεταρρύθμιση οφείλει να ξεκινήσει από την αρχή. Ανώτατη εκπαίδευση και έρευνα αποτελούν εξ ορισμού ένα ενιαίο και αδιαίρετο σύνολο δραστηριοτήτων, το οποίο αποκτά συνεχώς μεγαλύτερη στρατηγική σημασία. Η ιστορία, η θεωρία και η διεθνής εμπειρία στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις περισσότερο αναπτυγμένες χώρες προσφέρουν αψευδείς μαρτυρίες.

1. Θέλω να αρχίσω από την Αντιπρόταση του Λευτέρη Παπαγιαννάκη, ιδωμένη σαν κείμενο. Οφείλουμε να προσμετρήσουμε στα θετικά της Αντιπρότασης ότι το κείμενο της υπηρετεί πιστά ό,τι αναγγέλλει στον υπέρτιτλό του: είναι μια «συμβολή στο διάλογο» για τη μεταρρύθμιση της ανωτάτης εκπαίδευσης. Τίποτε περισσότερο, τίποτε λιγότερο. Από την άποψη αυτή αποτελεί ένα δείγμα κειμένου παράδοξου για τον χώρο μας γιατί ασχολείται με το συγκεκριμένο, την υπέρβαση της κρίσης του πανεπιστημίου, όπως την βλέπει, εκ των ένδον, ένας έμπειρος αναλυτής του. Απουσιάζουν η συνομωσιολογία, οι ιδεοκρατικές εμμονές, ο πολιτικαντισμός. Αντίθετα, το βλέμμα του Παπαγιαννάκη εστιάζεται επίμονα στο ίδιο το ελληνικό δημόσιο πανεπιστήμιο. Στις δυσλειτουργίες ενός συγκεκριμένου θεσμού, μιας συγκεκριμένης κοινωνίας και οικονομίας σε μια συγκεκριμένη διεθνή και εθνική συγκυρία. Έτσι, η κρίση του θεσμού δεν εκλαμβάνεται σαν αφορμή για να αποκαλυφθεί εκείνη ή η άλλη πολιτική εξουσία. .

Στον πολύ λίγο χρόνο για σχολιασμό θα ήθελα να πω 3 πράγματα εν συντομία:

1. Το πρώτο είναι ότι το κείμενο του Λευτέρη Παπαγιαννάκη μας επιτρέπει να ξεφύγουμε από τη συνθηματολογία που κυριαρχεί για τα Πανεπιστημιακά πράγματα επί πολλά χρόνια και να συζητήσουμε επί της ουσίας. Σήμερα δεν συζητάμε αλλά χρησιμοποιούμε λέξεις- συνθήματα που ενισχύουν μια ασαφή και αόριστη ρητορική και συσκοτίζουν την ουσία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η χρήση της λέξης ‘δημόσιο’ σχετικά με τη δυνατότητα ίδρυσης μη κρατικών πανεπιστημίων. Είναι μια λέξη- σύνθημα που όλοι τη διεκδικούν, αρκετές φορές υποκριτικά ή συνειδητά παραπλανητικά, ενώ της δίνουν σημασίες που εκτείνονται από το στενά κρατικό ίδρυμα έως την αμιγώς κερδοσκοπική επιχείρηση που εισάγεται στη δημόσια αγορά του χρηματιστηρίου

Πριν από μερικές εβδομάδες έφτασε στα χέρια μου, ή μάλλον στην οθόνη μου, η ιδρυτική διακήρυξη του Ομίλου Προβληματισμού και Παρέμβασης «Η Αριστερά Σήμερα - ΑΡΣΗ». Τη διάβασα με προσοχή και ενδιαφέρον, αλλά, ευρισκόμενος μακριά από την Ελλάδα, δεν μπόρεσα να κουβεντιάσω με εκείνους που τη συνέταξαν ή την υπέγραψαν, ούτε να σταθμίσω τις γενικότερες αντιδράσεις, να οσφρανθώ την ατμόσφαιρα δηλαδή. Εχοντας λοιπόν μπροστά μου ένα κείμενο σκέτο διακινδυνεύω κάποιες πρώτες σκέψεις

Το κείμενο αυτό αποτελεί το πολιτικό σκεπτικό (Α’ Μέρος) μιας πλήρους Πρότασης Νόμου. Παρουσιάζεται αυτοτελώς και προτείνεται ως βασικό κείμενο για μια συζήτηση επί της ουσίας σε όλο το εύρος των προβλημάτων που συνδέονται με το κυρίως ζήτημα. Το Β’ Μέρος, το Σχέδιο Νόμου δηλαδή που υλοποιεί την πολιτική πρόταση, έχει ήδη διατυπωθεί στην αρχική του μορφή, αλλά θα δημοσιοποιηθεί σε επόμενη φάση. Πρόκειται εκ των πραγμάτων για λεπτομερές, εκτεταμένο, τεχνικά «βαρύ» και δύσκολο κείμενο. Επί πλέον, χρειάζεται συνεχείς προσαρμογές σε όποιες αλλαγές προκύψουν και γίνουν αποδεκτές, κατά τη συζήτηση του πρώτου κειμένου, από όσες και όσους έχουν την πρόθεση να συμβάλλουν με τις ιδέες και τις προτάσεις τους. Το κείμενο αυτό (Β’ Μέρος) μπορεί να κοινοποιηθεί -ως προκαταρκτικό κείμενο- σε όσους έχουν ειδικό ενδιαφέρον και έχουν εξοικειωθεί με την τεχνική των θεσμικών μηχανισμών.

Σημείωση: Με βάση το παραπάνω κείμενο, η ιστοσελίδα της ΑΡΣΗ ανοίγει διάλογο γύρο από τα ζητήματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και έρευνας. Κάνε κλικ στην επιλογή Φόρουμ Διαλόγου της αριστερής στήλης για να μπεις στην περιοχή διαλόγου της ιστοσελίδας. Αφού εγγραφείς ως συμμέτοχος του διαλόγους, μπορείς να προσθέσεις ένα νέο άρθρο ή να απαντήσεις σε ήδη υπάρχοντα άρθρα.